گالری تصاویر
پیوندهای مهم
  • پورتال امام خمینی
  • دفتر مقام معظم رهبری
  • ریاست جمهوری
  • معاونت امور مجلس
  • نقشه جامع علمی کشور
  • Ministry of Science, Research and Technology
  • صندوق احیا و بهره برداری از بناهای تاریخی و فرهنگی کشور
تاریخ ایران و تمدن ایرانی - اسلامی

خلاصه تاریخ ایران پیش از اسلام

در تاریخ ایران قبل از آریایی ها آثار تمدن‌های شهر سوخته (در سیستان)، تمدن ایلام (در شمال خوزستان)، تمدن

جیرفت (در کرمان)، تمدن ساکنان تپه سیلک (در کاشان)، تمدن اورارتو (در آذربایجان)، تپه گیان (در نهاوند) و تمدن کاسی‌ها (در کرمانشاه و لرستان) و تپورها در تبرستان (مازندران) در سرزمین کهن ایران باستان تاکنون کشف شده اند.

بزرگ‌ترين تمدن تاریخ ایران در دولت ايلام بوده است که سرزمين آنها در جنوب غربى ايران و کم وبيش در حوزه خوزستان استقرار داشته است. پايتخت ايلام شهر شوش است که آثار مربوط به آنها در اين شهر کشف گردیده است. ظاهراً بخش‌هاى مختلف در ايلام حکومت‌هاى جداگانه و هر  يک پادشاهان مربوط به خود را داشته‌اند.

چهار منطقه اَوان، اَنشان، سيمش و شوش دارای حکومت هایی بوده اند که دولت های وابسته به حکومت ایلام را تشکیل می داده اند. دولت ايلام غالباً با دولت‌هاى دیگر در بين‌النهرين يعنى سومرى‌ها، اکدى‌ها، بابلى‌ها و آشورى‌ها در جنگ بوده است. اين دولت در دوره‌اى از تاریخ ایران از بزرگ‌ترين قدرتها شده است. از زمان پيدايش امپراتوران ايران (۵۵۰‌ق‌م) ايلام از ولايات خراجگزار ايران گردید. شهر شوش در اين زمان نيز شهر ثروتمند و با شکوهى بود. زبان ايلامى يکى از سه زبانى بوده که متون سلطنتى ايران به آن زبان‌ها نگاشته مى‌شده است

مهاجرت‌ آريایى‌ها به ايران:

آريایی ها شعبه وسيعى از نژاد سفيد هستند که سرزمين اوليه آنها احتمالاً از شمال درياى سياه و خزر تا حوالى رودهاى سيحون و جيحون بوده است. آنها بعدها بخشى به اروپا و دسته‌هائى به سمت ايران و هند حرکت کرده‌اند. در نتيجه به اقوام آسيائى و زبان آنها، هند و اروپائى گفته مى‌شود. آريائى‌ به معنى شريف است. آريائى‌های هند و ايران مدت‌ها با هم مى‌زيسته‌اند و سپس از هم جدا شدند و تا قبل از جدا شدن، افسانه‌ها و سازمان اجتماعى و زبان مشترکى داشتند.

در کتاب های تاریخ ایران زمان آمدن آريایى‌ ها به ايران را برخى2۰۰۰سال ق‌م و بعضى قرن ۱۴ق‌م تا قرن ۶ق‌م نوشته اند. آريایى‌ ها هنگامی که به فلات ايران رسيدند، در ابتدا، مردمان بومى را زیر سلطه و سپس آنها را به‌کار گرفتند. آريائى‌ها پس از ورود به ايران به طوايف مختلف تقسيم شدند که مهم‌ترين آنها مادها، پارت‌ها و پارس‌ها هستند. نام ايران از اسم آريایى‌ ها گرفته شده و به‌ معنى سرزمين آريایى است.

تاریخ ایران باستان

تاریخ ایران باستان را دوران تشکیل دولت ماد تا پایان حکومت ساسانیان و حمله اعراب به ایران دانسته اند.

مادها حدود ۷۰8 تا ۵۵0ق‌م

مادها قومی ایرانی بودند از تبار آریایی، که در بخش غربی فلات ایران ساکن شدند. سرزمین مادها دربرگیرنده بخش غربی فلات ایران بود. سرزمین آذربایجان در شمال غربی فلات ایران را با نام ماد کوچک و بقیه ناحیه زاگرس را با نام ماد بزرگ می‌شناختند. پایتخت ماد هگمتانه است آنها توانستند در اوایل قرن هفتم قبل از میلاد اولین دولت تاریخ ایران را تأسیس کنند. دولت ماد در ۵۵۰پیش از میلاد به دست کوروش منقرض شد و سلطنت ایران به پارسی‌ها منتقل گشت.

هخامنشيان  ۵۵۰ تا ۳۳۰ ق‌م

هخامنش جدّ اين خاندان، قبيله‌هاى پارس را تحت فرمان خود درآورد. پس از او چيش‌پش، پسرش در ناحيه انشان (شرق شوشتر) به شاهى رسيد. بعدها آنها پاسارگاد را مرکز خود قرار دادند. تا زمان کوروش سوّم (بزرگ)، شش پادشاه از اين خاندان حکومت کردند.

تاریخ ایران و دوره های تاریخی آن

سلوکيان

پس از مرگ اسکندر مقدونی  (۳۲۳ق. م) که سرزمین ایران را مورد حمله قرار داده و آنرا به قلمرو خود منظم کرده بود فتوحاتش بین را بین سردارانش تقسیم کرد و بیشتر متصرفات آسیایی او که ایران هسته اصلی آن بود به سلوکوس اول رسید. به این ترتیب ایران تحت حکومت سلوکیان (۳۳۰ - ۲۵۰ق.م.) در آمد. بدین ترتیب آنها مدت هشتاد سال بربخش بزرگى از غرب ايران سلطنت کردند ولى در قلمرو آنها تقريباً هيچگاه آرامش وجود نداشت. پس از مدتی پارت‌ها نفوذ خود را گسترش دادند و سرانجام توانستند سلوکیان را کنار بزنند و چون اولین پادشاه اشکانیان اشک نام داشت نام این سلسله را اشکانیان گذاشتند.

اشکانيان - ۲۵۰ قبل از ‌ميلاد تا حدود ۲۲۶ ميلادى

اشکانيان تمدن يونانى را که در دوره سلوکيان در ايران به‌ وجود آمده بود، ارج مى‌گذاشتند. برخى از پادشاهان اشکانى به خوبى با ادبيات يونانى آشنائى داشتند و برخى نمايش‌هاى يونانى در دربار پادشاهان اشکانى اجراء مى‌شد. در آن دوره مجلسى موسوم به مهستان بود که خود مرکب از دو مجلس بود يکى جنبه مجلس اشراف و ديگرى مجلس ”دانايان و مغان“  که جنبه مشورتى  و نفوذ چندانى در امور نداشت.

در اين دوره از تاریخ ایران دامپرورى و کشاورزى و تجارت رونق بسيار داشت و برده‌دارى رشد ‌کرد. دين آنها دين زرتشت و نيز پرستش اجداد آنها بود ساير اديان نيز آزادى داشتند. اشک ۲۲ (بلاش اوّل) کسى بود که به‌ جمع‌آورى اوستا پرداخت. زبان آنها پارسى ميانه بود که به‌علت تماس زياد با رومى‌ها، زبان و تمدن رومى نيز در دربار آنها نفوذ داشته است. خط آنها آرامى سريانى بوده و روى برخى سکّه‌ها عبارات يونانى حکّ شده است. از آثار اين دوره از تاریخ ایران معبد آناهيتا در کنگاور، خرابه معبد کنگاور، نقوش برجسته از دوره مهرداد و گودرز در بيستون است.

ساسانیان

ساسانیان تنها خاندان شاهنشاهی با منشاء ایرانی در طول تاریخ ایران هستند که در سالهای ۲۲۴تا ۶۵۱میلادی حکومت می کردند. شاهنشاهان ساسانی که اصلیتشان از استان پارس بود بر سطح بزرگی از غرب قاره آسیا چیرگی یافت. پایتخت ساسانیان شهر تیسفون در نزدیکی بغداد در عراق امروزی بود.

سلسله اشکانی به دست اردشیر اول ساسانی منقرض گردید. وی سلسله ساسانیان را بنا نهاد که تا ۶۵۲میلادی در ایران ادامه یافت. دولت ساسانی حکومتی ملی و متکی به دین و تمدن ایرانی بود و قدرت بسیار زیادی کسب کرد. در این دوره نیز جنگ‌های ایران و روم ادامه یافت.

در دوران این سلسله بود که دین اسلام با مبعوث شدن حضرت محمد (ص) به پیامبری از سوی خداوند متعال، نشر یافت و با عدم قبول دعوت پیامبر از سوی شاه ساسانی سرزمین ایران تاریخ جدید خود را با دین اسلام آغاز نمود.

 

تاریخ مختصر ایران بعد از اسلام

حمله اعراب

مهمترین تغییر مسیر در تاریخ سرزمین ایران جنگ نهاوند بود که در سال 20 هجری واقع و پس از آن ایران به دست اعراب افتاد. در طول بیست سال بعد، تمام بلاد ایران مانند خراسان و سیستان نیز فتح شدند. از تواریخ متقن نقل شده که  حضرت امیر المومنین علی (ع) با لشکر کشی به ایران هم موافق نبودند و بدروغ نیز حضور امامان بزرگوار شیعه حضرت امام حسن (ع) و امام حسین (ع ) را مطرح در برخی موارد به میان آورده اند. در حالی که  به گفته محققان عالیرتبه در حوزه علمیه قم مانند حجت السلام و المسلمین محمدی اسناد قابل اتکایی در این رابطه وجود ندارد.

 اما سال‌ها گذشت و در این مدت اختلافات داخلی زیادی بین مسلمانان پدید آمد. واین بنی امیه بود که در دوران حاکمیتشان، بزرگی اعراب و تحقیر ملل دیگر را شعار خویش ساخته بودند، و بعد از آن تاریخ شاهد است که ایرانیان مسلمان که از فشارهای حکومت ناراضی شمرده می شدند، در انتظار و مترصد اقدام علیه آنان بودند. چنان که نه فقط همراه مختار و ابراهیم بن مالک بر ضد عبدالملک بن مروان قیام کردند، بلکه به اتفاق عبدالرحمان بن اشعث نیز علیه حجاج بن یوسف ثقفی همپیمان گردیدند، بویژه آنکه خلفای بنی امیه در امر جزیه و خراج خشونت و شدت زیادی  در سرزمینهای متصرفه به خرج می‌دادند.

بنی عباس

به تدریج در اواخر حکومت بنی امیه، خراسان پایگاهی برای مخالفان آنها شد. لذا بنی عباس برای نفوذ خود به ایرانی ها متوسل شدند. کمک ایرانیان به بنی عباس را باید دلیل اصلی برای نابودی بنی امیه و قدرت بنی عباس دانست. به همین دلیل بود که در دوره عظمت عباسیان، بالاترین مقام‌های اجرایی به ایرانیان اختصاص یافت که در این مورد می‌توان به وزارت خاندان برمکی اشاره کرد. با قتل این خاندان توسط هارون الرشید و بیرون راندن ایرانی ها از دستگاه خلافت، مقدمات ضعف دولت عباسی آغاز شد. با ضعف دولت عباسی و خارج شدن بعضی سرزمین‌ها از زیر نفوذ آن، دولت‌هایی در گوشه و کنار ایران ایجاد شدند و خود را مستقل از دستگاه خلافت اعلام کردند. از این دولت ها می توان به طاهریان و صفاریان اشاره کرد.

 

به تدریج نفوذ دستگاه خلافت بنی عباس به عراق محدود شد و دولت‌های ایرانی با قدرتی بسیار پدید آمدند، از جمله دولت آل بویه بعلاوه دولت ایرانی سامانی در ماوراء النهر پدید آمد.

از سال‌ها قبل، اقوام ترک در دستگاه خلافت و دیگر دولت‌ها نفوذ کرده بودند، لذا توانستند دولت غزنوی را در شرق ایران به وجود آورند. پس از غزنویان، ترک‌های سلجوقی به قدرت رسیدند که عظمت امپراطوری ایران در دوره حکوت آنها، بار دیگر تقریباً تمام فلات ایران تا آسیای صغیر را در بر گرفت.

سلجوقیان

سلجوقیان حتی خلیفه عباسی را هم زیر نفوذ خود گرفتند و توانستند در جنگ با دولت روم شرقی پیروز شوند. پس از این پیروزی بود که به تدریج مقدمات جنگهای صلیبی فراهم شد تا اینکه رسماً در سال 1099 میلادی، این جنگ‌ها آغاز شد.

 

پس از سلجوقیان، خوارزمشاهیان بر سر کار آمدند. در این دوره جهان اسلام مواجه با فاجعه بزرگی گردید:

حمله مغول

بسیاری از شهر های آباد ایران با خاک یکسان شد و صدها هزار نفر از مردم کشته و آواره شدند.

در حمله بعدی مغول که توسط هلاکو خان ترتیب داده شد، بغداد تصرف شد، دولت عباسی سقوط کرد و خلیفه آن کشته شد. بازماندگان هلاکوخان که به نام ایلخانان بر ایران حکومت می‌کردند، به سبب تاثیر نفوذ وزرا و مشاورینی چون خواجه نصیر الدین توسی، شمس الدین محمد جوینی و رشید الدین فضل الله همدانی بعلاوه تحت تاثیر فرهنگ ایرانی، به دین اسلام گرویدند و مقهور تمدن و تربیت ایرانی‌ها شدند.

 

خاتمه کار ایلخانان با ضعف و اختلافات داخلی و شورش های زیادی در اطراف و اکناف کشور همراه شد. در این هنگام یکی دیگر از سرداران مغول به نام تیمور لنگ حملات خود را آغاز کرد.

دوران تیمور

تیمور که طنین نامش از چین تا مصر و از دهلی نو تا مسکو را به وحشت می‌افکند، طی یورش‌های خونین و مکرر خویش بسیاری از بلاد ایران و سرزمین‌های دیگر را ویران کرد و جنایات بسیاری مرتکب شد. پس از او جانشینانش نتوانستند قلمرو وی را حفظ کنند و حکومت‌های محلی در همه جای ایران سر بر آوردند.

صفویه

سرانجام شاه اسماعیل صفوی به این حکومت ها پایان داد و حکومت مقتدر شیعی صفوی را بنیان نهاد. اما  سلسله صفویه نیز با هجوم افغان‌ها منقرض گردید.

افشاریه

سپس نادر شاه، افغان‌ها را بیرون راند و سلسله افشاریه را تأسیس کرد. وی حملاتی را علیه هندوستان ترتیب داد.

زندیه

پس از افشاریه  سلسله زندیه که مؤسس‌اش کریم خان زند بود، حکومت را دردست گرفت که پس از چندی دوام نیافت و با حملات آنها محمد خان از بین رفت.

قاجاریه

از آن پس دوره حکومت قاجاریه شروع شد که سال‌ها ادامه داشت. از پادشاهان این سلسله می‌توان فتحعلیشاه، ناصر الدین شاه و مظفر الدین شاه را نام برد. در این دوره جنگ‌های ایران و روسیه رخ داد که به دلیل بی‌کفایتی شاهان قاجار، بخش بزرگی از سرزمین ایران از جمله ّبخشی از آذربایجان، گرجستان، ارمنستان ، بخش هایی از آسیای میانه، ترکمنستان ازقلمرو کشور جدا شد و از دست رفت.

پهلوی

آخرین سلسله پادشاهی که بر ایران حکومت کرد، خاندان پهلوی بود. رضا شاه توسط کودتایی که در سوم اسفند 1299 ترتیب داد، به وزارت رسید و مدتی بعد انقراض قاجاریه را اعلام کرد. همزمان با جنگ جهانی دوم، نیروهای متفقین در شهریور 1320 هجری شمسی وارد ایران شدند تا به شوروی که علیه آلمان می‌جنگید امکانات برسانند. رضا شاه به دستور دولت انگلیس از ایران خارج شد و پسرش، محمدرضا شاه، بر تخت سلطنت نشست و از آنجا وارد حلقه غرب به رهبری آمریکای پر اشتها و پیروز در جنگ جهانی دوم گشت و بتدریج از اهداف استقلال ایران بزرگ و مذهب اسلام به درخواست ابر قدرت نوظهور غرب فاصله گرفت. دوره پهلوی تا بهمن 1357 که انقلاب اسلامی پیروز شد، ادامه یافت.

 

 

 

         

 

 

 

اداره کل ارزیابی و نظارت
سامانه تایید اسناد کنسولی
برای تایید کلیه اسناد کنسولی و دانشجویی اعم از وکالتنامه ، گواهی امضا، تایید مدارک دانشجویی و پزشکی امکان پذیر است
سامانه روادید الکترونیکی
امکان دریافت روادید الکترونیک به صورت برخط در این سامانه تعبیه شده است
سامانه امور کنسولی و ایرانیان
در این سامانه کلیه فرم های کنسولی و قوانین مربوطه درج گردیده است
کليه حقوق اين سايت متعلق است به وزارت امور خارجه جمهوري اسلامي ايران